NHẬP ĐỀ – HÔM NAY CHÚNG TA KỂ CHUYỆN NHÀ MÌNH
Thưa quý cha, quý tu sĩ nam nữ và anh chị em giáo dân trong Gia đình Đa Minh, Hôm nay chúng ta nói về một câu chuyện đã bắt đầu cách đây 350 năm. Nghe “350 năm”, tự nhiên người ta có cảm giác sắp phải nghe một bài lịch sử khá dài! Mà lịch sử, nếu chỉ gồm năm tháng, tên người, địa danh và biến cố, thì dù rất quan trọng, nghe một lúc cũng dễ thấy xa xôi. Nhưng tôi mong hôm nay chúng ta không chỉ học một bài lịch sử. Chúng ta đang kể chuyện nhà mình.
Chuyện nhà mình thì khác. Khi trong một gia đình, người ông lấy ra một tấm ảnh cũ rồi nói: “Đây là ông cố của các con; ngày ấy ông đã…”, tự nhiên câu chuyện trở nên gần gũi, bởi người trong tấm ảnh ấy có liên hệ với mình. Nếu không có những con người ấy, có lẽ cũng chẳng có chúng ta hôm nay. Câu chuyện Phố Hiến cũng như thế. Ngày 7 tháng 7 năm 1676, hai nhà truyền giáo Đa Minh, cha Juan de Santa Cruz, tên Việt là cha Thập, và cha Juan de Arjona, tên Việt là cha Cao, đặt chân đến Phố Hiến. Chúng ta có thể ghi biến cố ấy chỉ bằng một dòng: “Hai nhà truyền giáo Đa Minh đến Phố Hiến.” Nhưng phía sau một dòng ngắn ngủi ấy là cả một đời người; và phía sau hai con người ấy là một câu chuyện kéo dài 350 năm, trong đó hôm nay có cả chúng ta.
Nếu ngày ấy các ngài không lên đường, không biết câu chuyện sẽ ra sao. Nếu các thế hệ tiếp theo không tiếp tục gieo hạt; nếu không có những giám mục, linh mục, tu sĩ, thầy giảng, giáo lý viên, các thành viên Dòng Ba, những người cha người mẹ, những gia đình âm thầm che chở các thừa sai; nếu không có những người đã chấp nhận tù đày và cả cái chết để giữ đức tin, thì chưa chắc hôm nay chúng ta đang ngồi đây và gọi nhau bằng một danh xưng rất đẹp: Gia đình Đa Minh.
Vì vậy, tôi muốn chúng ta giữ ba hình ảnh thật đơn giản trong suốt câu chuyện này: một bước chân, một hạt giống và một gia đình. Năm 1676, có những bước chân đặt xuống Phố Hiến. Những bước chân ấy gieo một hạt giống. Và 350 năm sau, hạt giống ấy đã trở thành một gia đình. Chúng ta chính là gia đình ấy. Nhưng đã là chuyện gia đình thì không phải chỉ để kể cho vui. Kể chuyện người đi trước cũng là để nhìn lại người đang sống. Vì thế, khi trở về Phố Hiến hôm nay, chúng ta không chỉ hỏi: “Ngày xưa các ngài đã làm gì?”, mà còn muốn hỏi: “Điều gì đã khiến các ngài sống như thế? Điều gì các ngài muốn trao lại cho chúng ta? Và nếu tinh thần ấy còn sống trong chúng ta, hôm nay đến lượt chúng ta phải làm gì?”
Chúng ta đang kể câu chuyện ấy ngay trên miền đất mà những bước chân đầu tiên đã đặt xuống. Phố Hiến không phải một địa danh xa xôi chỉ còn trong sách sử. Đó là một phần lịch sử của chính miền Bắc, nơi chúng ta đang sống và thi hành sứ mạng. Qua bao biến động, có những thời kỳ sự hiện diện của anh em Đa Minh gặp nhiều giới hạn, nhưng ngọn lửa Đa Minh vẫn tiếp tục cháy trong các giáo xứ, các gia đình, các cộng đoàn nữ tu và các huynh đoàn giáo dân. Hôm nay, khi anh em Đa Minh từng bước hiện diện trở lại tại nhiều giáo phận miền Bắc, chúng ta không bắt đầu một câu chuyện hoàn toàn mới. Chúng ta đang tiếp nối một câu chuyện đã được viết bằng biết bao hy sinh, nước mắt và lòng trung thành.
1. PHỐ HIẾN – CÓ NHỮNG NGƯỜI ĐÃ DÁM LÊN ĐƯỜNG
Thử tưởng tượng một chút về hai con người đặt chân xuống Phố Hiến năm 1676. Ngày nay, đi từ châu Âu sang Việt Nam không phải chuyện quá ghê gớm. Lên máy bay, ngủ một giấc, ăn vài bữa — thức ăn ngon hay không lại là chuyện khác — rồi đến nơi. Sang một đất nước khác vẫn có điện thoại, Internet, bản đồ điện tử; lạc đường còn có người chỉ. Nhớ nhà thì gọi video, vài giây sau đã thấy mặt người thân. Thế kỷ XVII thì hoàn toàn khác. Rời châu Âu hay Manila để đến Việt Nam có thể là một cuộc chia tay không hẹn ngày trở lại. Hành trình vượt đại dương kéo dài nhiều tháng, gặp bão tố, dịch bệnh, cướp biển. Người ra đi không biết vùng đất mình sắp đến sẽ đón tiếp hay xua đuổi mình, không biết mình có học nổi thứ tiếng ấy không, có chịu được khí hậu ấy không, có sống được bao lâu. Và có một điều khá chắc chắn: rất có thể sẽ chẳng bao giờ nhìn thấy quê hương và gia đình nữa. Họ biết tất cả những điều ấy, vậy mà họ vẫn đi.
Có lẽ đây là điều đầu tiên Phố Hiến nói với chúng ta: đức tin luôn có một động từ rất quan trọng — “đi”. Abraham đi. Đức Maria sau tiếng “Xin vâng” cũng vội vã lên đường. Các môn đệ bỏ lưới mà đi. Thánh Đa Minh đi trên những con đường châu Âu. Những người con của ngài tiếp tục đi. Và rồi cha Thập, cha Cao đi đến Phố Hiến. Nhưng nghĩ kỹ hơn, “đi” không nhất thiết là phải đi thật xa. Có người đi khắp thế giới mà vẫn chưa bao giờ ra khỏi chính mình. Đi đâu cũng mang nguyên cái tôi theo đó; đến đâu cũng muốn người khác nghĩ giống mình, làm giống mình, thích điều mình thích. Thế thì địa lý đã thay đổi, nhưng con người vẫn đứng nguyên một chỗ.
Khoảng cách khó vượt nhất của người truyền giáo đôi khi không phải từ Manila đến Phố Hiến, nhưng là khoảng cách từ cái tôi của mình đến trái tim người khác: ra khỏi nhu cầu phải luôn luôn đúng, ra khỏi ý muốn mọi người phải nghe mình, ra khỏi những thành kiến đã tích lũy nhiều năm, ra khỏi những cách làm quen thuộc mà mình cứ tưởng là cách duy nhất, ra khỏi một chút tiện nghi, một chút an toàn, một chút danh dự. Có khi còn phải ra khỏi cả ý nghĩ: “Tôi lớn tuổi rồi, tôi biết rồi, tôi làm thế này bao nhiêu năm rồi!” Đó cũng là truyền giáo.
Nếu 350 năm trước, các vị thừa sai không dám bước ra khỏi thế giới quen thuộc của mình, đã không có Phố Hiến. Và nếu hôm nay chúng ta không dám bước ra khỏi những vùng an toàn của mình, lịch sử Đa Minh vẫn có thể còn, cơ sở vẫn còn, áo dòng vẫn còn, danh xưng vẫn còn, lễ kỷ niệm vẫn rất long trọng, nhưng ngọn lửa truyền giáo có thể đang nhỏ dần. Vì vậy, câu hỏi đầu tiên Phố Hiến đặt cho mỗi người không phải: “Anh đã đi được bao xa?”, nhưng là: “Anh đã thực sự ra khỏi mình chưa?”
2. TRƯỚC KHI CÓ ĐÔI CHÂN LÊN ĐƯỜNG, PHẢI CÓ MỘT TRÁI TIM BỊ CHIẾM HỮU
Nhưng tại sao họ đi? Đây mới là câu hỏi quan trọng. Chắc chắn Phố Hiến không hứa hẹn một cuộc sống dễ dàng, công việc nhẹ nhàng hay tương lai bảo đảm. Không ai vượt đại dương để tìm nhà tù. Không ai rời quê hương để tìm bách hại. Không ai chấp nhận có thể chết nơi đất khách chỉ vì muốn thử một trải nghiệm mới. Chỉ có một điều đủ mạnh để giải thích chiều sâu lựa chọn của họ: những con người ấy đã để cho Đức Kitô chiếm hữu trái tim. Không phải mọi bước đi đều thiếu những động lực rất người, nhưng chính tình yêu Tin Mừng đã giúp họ bền lòng trước thử thách.
Thánh Phaolô nói: “Khốn thân tôi nếu tôi không rao giảng Tin Mừng” (1 Cr 9,16). Đó không phải là khẩu hiệu của một người làm công tác truyền thông, nhưng là tiếng kêu của một trái tim đã gặp Đức Kitô và không thể giữ Người cho riêng mình. Thật ra, người ta chỉ thực sự muốn nói về một điều khi điều ấy đã trở thành quan trọng đối với mình. Một người vừa khám phá một nơi tốt đẹp thường muốn kể cho bạn bè; một người vừa gặp được một bác sĩ giỏi sẽ giới thiệu cho người đang bệnh; một người vừa nhận được điều gì làm đời mình thay đổi sẽ tự nhiên muốn chia sẻ. Không ai phải ra lệnh.
Tin Mừng cũng vậy. Nếu Đức Kitô chỉ là một đề tài chúng ta phải nói vì bổn phận, việc rao giảng sẽ rất mệt. Nhưng nếu Người thực sự đã chạm vào đời mình, đã tha thứ cho mình, đã nâng mình dậy, đã ở bên mình trong những lúc chẳng còn ai, thì nói về Người không còn chỉ là công việc. Vì thế có một câu hỏi hơi khó nhưng rất cần cho người Đa Minh: Tôi đang nói về một Đức Kitô tôi đã gặp, hay chỉ nói về một Đức Kitô tôi đã học?
Chúng ta là gia đình của những người giảng thuyết, nên học là điều không thể thiếu. Nhưng kiến thức phải đi qua trái tim. Nếu không, chúng ta có thể truyền đạt rất nhiều thông tin mà chưa chắc đã thông truyền được đức tin; có thể giảng rất hay về lòng thương xót nhưng lại khó tha thứ cho người sống cùng nhà; có thể nói rất cảm động về tình huynh đệ mà lại xa cách với một người anh em; có thể dạy người khác cầu nguyện trong khi chính mình đã lâu không thực sự ngồi yên trước Chúa.
Các thừa sai đầu tiên rất nghèo phương tiện. Không Internet, không PowerPoint, không Facebook, không YouTube. Nếu hỏi chiến lược truyền thông của các ngài là gì, có lẽ các ngài cũng chẳng biết trả lời! Nhưng các ngài có một điều: một trái tim tin và yêu. Và các ngài tin rằng Thiên Chúa đã đi trước. Đây là một trực giác truyền giáo rất đẹp. Chúng ta không đem Thiên Chúa đến một nơi mà trước đó Thiên Chúa vắng mặt. Trước khi nhà truyền giáo đến, Chúa Thánh Thần đã có mặt, đã âm thầm làm việc trong lòng con người, trong văn hóa, trong những khát vọng về chân lý, tình yêu, công bằng và hạnh phúc. Người truyền giáo không phải người mang Thiên Chúa trong chiếc vali của mình rồi mở ra phân phát. Chúng ta đến để cùng người khác khám phá Đấng đã ở đó trước mình. Ý thức ấy làm chúng ta khiêm tốn hơn rất nhiều.
3. TRƯỚC KHI DẠY, PHẢI HỌC
Có một điều khá thú vị: những nhà truyền giáo đến Việt Nam để giảng dạy, nhưng một trong những việc đầu tiên họ phải làm lại là đi học. Họ phải học tiếng Việt, học cách ăn, học phong tục, học cách chào hỏi, học cách người Việt suy nghĩ, học những điều được nói ra và cả những điều người Việt không nói ra nhưng ai cũng hiểu. Nói cách khác, trước khi dạy người Việt, họ phải để người Việt dạy mình.
Đó là một thái độ rất Đa Minh. Chúng ta yêu việc học, nhưng học không phải để mình có nhiều kiến thức hơn người khác. Người Đa Minh học vì yêu Chân Lý và vì yêu con người. Muốn nói với ai, trước hết phải hiểu họ; muốn hiểu họ, trước hết phải nghe. Ngày nay chúng ta cũng phải học những ngôn ngữ mới. Không chỉ ngoại ngữ. Có khi chúng ta nói cùng tiếng Việt mà vẫn không hiểu nhau. Ngôn ngữ của người trẻ là gì? Ngôn ngữ của người nghèo, của người đã xa Giáo hội, của người trí thức, của một gia đình đang đứng bên bờ tan vỡ, của người đang đau khổ, của một người tuyên bố không tin Thiên Chúa là gì? Rồi còn ngôn ngữ của thế giới kỹ thuật số, của trí tuệ nhân tạo, khoa học, nghệ thuật, mạng xã hội. Thế giới đang thay đổi rất nhanh. Có khi chúng ta vẫn trả lời rất đúng, nhưng lại trả lời những câu hỏi người ta không còn hỏi nữa.
Người trẻ hôm nay không chỉ hỏi: “Giáo hội dạy gì?” Họ hỏi thêm: “Tại sao?”, “Điều ấy liên quan gì đến cuộc đời tôi?”, “Thiên Chúa ở đâu khi người vô tội đau khổ?”, “Đức tin có đối thoại được với khoa học không?”, “Tại sao tôi cần Giáo hội?” Nếu nghe những câu ấy mà chúng ta chỉ kết luận: “Giới trẻ bây giờ khó quá!”, thì có lẽ vấn đề không chỉ ở người trẻ. Có khi một người đặt câu hỏi gay gắt chính vì họ đang tìm kiếm rất thật. Có người chống lại Giáo hội vì từng bị tổn thương. Có người nói mình không tin Thiên Chúa, nhưng điều họ từ chối thực ra chỉ là một hình ảnh méo mó về Thiên Chúa mà họ từng được giới thiệu.
Người Đa Minh phải đủ yêu Chân Lý để không sợ câu hỏi. Câu hỏi chân thành không nhất thiết là một cuộc tấn công vào đức tin; nhiều khi đó chính là cánh cửa để người ta bước vào một cuộc đối thoại nghiêm túc. Thánh Vinh Sơn Liêm là một hình ảnh đẹp. Truyền thống về “Hội Đồng Tứ Giáo” cho thấy một người Đa Minh có thể bước vào cuộc đối thoại với những truyền thống tư tưởng khác mà không sợ hãi, cùng bàn về những câu hỏi căn bản: Con người từ đâu đến? Sống để làm gì? Chết rồi đi đâu? Những câu hỏi ấy hơn hai trăm năm sau vẫn còn nguyên. Và ở đây chúng ta cần phân biệt hai điều: xác tín và kiêu ngạo. Xác tín giúp tôi đứng vững trong điều mình tin; kiêu ngạo khiến tôi coi thường điều người khác tin. Xác tín giúp tôi can đảm nói sự thật; kiêu ngạo biến sự thật thành vũ khí. Xác tín mở cửa đối thoại; kiêu ngạo đóng cửa. Chân lý Đa Minh không phải viên đá chúng ta cầm trong tay để ném vào người khác. Chân Lý là một Ngôi Vị. Chân Lý là Đức Kitô.
4. KHÔNG ĐỢI THUẬN LỢI RỒI MỚI GIẢNG
Nếu có một điều lịch sử truyền giáo Đa Minh tại Việt Nam cho chúng ta thấy rất rõ, đó là các vị đi trước hiếm khi được làm việc trong điều kiện lý tưởng. Họ thiếu người, thiếu tiền, thiếu cơ sở, thiếu tự do; có lúc còn thiếu cả một nơi để ngủ cho yên. Thánh Phanxicô Gil de Federich, cha Tế, là một câu chuyện rất cảm động. Khi nơi ngài ẩn náu bị bao vây, biết giáo dân có thể bị bắt và tra tấn vì che giấu mình, ngài tự nguyện ra trình diện. Ngài có thể tìm cách trốn, nhưng không muốn sự an toàn của mình được mua bằng nước mắt của đoàn chiên.
Rồi vào tù. Thông thường chúng ta sẽ nghĩ: thế là hết sứ vụ. Bị nhốt rồi thì còn làm gì? Nhưng cha Tế lại biến nhà tù thành nơi truyền giáo. Ngài giải tội, rửa tội, an ủi, dạy dỗ, chuẩn bị cho người ta chết lành. Nhà tù trở thành một thứ nhà nguyện, lớp giáo lý và toà giải tội. Người ta có thể nhốt nhà truyền giáo, nhưng không nhốt được sứ vụ.
Rồi Đức cha Valentinô Berrio Ochoa, Đức cha Vinh, với hình ảnh nổi tiếng “gậy tre, mũ giấy”. Một giám mục mà chiếc mũ làm bằng giấy, gậy mục tử là một thân tre. Nghe hơi khác với hình ảnh chúng ta thường thấy trong các lễ tấn phong giám mục hôm nay! Nhưng điều đáng nhớ không phải sự nghèo nàn bên ngoài. Có lúc ngài điều hành giáo phận từ một căn hầm tối dưới vườn nhà giáo dân. Vậy mà ngay trong hoàn cảnh ấy, ngài vẫn đào tạo chủng sinh, vẫn chuẩn bị người kế tục, vẫn nghĩ đến tương lai.
Các vị ấy đặt cho chúng ta một câu hỏi rất thực tế: Có phải đôi khi chúng ta chờ mọi điều kiện thuận lợi rồi mới bắt đầu? Đợi đủ người, đủ tiền, có cơ sở, có phương tiện, bớt bận, khỏe hơn, người khác thay đổi trước… Nếu các vị truyền giáo xưa cũng đợi như thế, có lẽ Tin Mừng vẫn còn đang trên đường đến Phố Hiến! Dĩ nhiên phương tiện cần thiết, cơ sở cần thiết, tổ chức tốt cũng cần thiết. Nhưng Tin Mừng không bắt đầu từ những thứ ấy. Câu hỏi không phải chỉ là: “Tôi đang thiếu gì?”, mà còn là: “Với những gì đang có trong tay, hôm nay Chúa muốn tôi làm gì?”
Nhìn rộng ra, ba trăm năm mươi năm ấy không phải một đường thẳng chỉ có những thành công. Có thể hình dung lịch sử này qua ba chặng nối tiếp. Chặng đầu là gieo hạt: những người từ phương xa đến, học ngôn ngữ, chia sẻ đời sống và làm chứng cho Tin Mừng. Chặng thứ hai là bén rễ: những cộng đoàn tín hữu bản địa trưởng thành, những người Việt Nam được đào tạo để tiếp nối sứ vụ, và đức tin được gìn giữ qua các thời kỳ bách hại nhờ lòng can đảm của biết bao chứng nhân. Chặng thứ ba là tiếp nối và đổi mới: qua những biến động của đất nước và của Giáo hội, các hình thức hiện diện thay đổi, nhưng thao thức rao giảng vẫn tìm đường sống. Nhiều giai đoạn không dễ dàng; có những đứt đoạn về tổ chức, những thiếu thốn về nhân sự và cơ sở. Thế nhưng, sự hiện diện Đa Minh không chỉ được đo bằng những cơ sở còn đứng vững, mà còn bằng những con người giữ được ngọn lửa đức tin và trao lại cho thế hệ sau.
Bởi vậy, nếu chỉ kể lịch sử qua tên các vị giám mục, các nhà truyền giáo và các thánh tử đạo, chúng ta mới nhìn thấy phần nổi của một dòng sông. Dưới dòng chảy ấy còn có lời kinh trong các gia đình, những lớp giáo lý nhỏ, những người âm thầm nuôi dưỡng ơn gọi, những cộng đoàn vẫn quy tụ trong hoàn cảnh khó khăn. Chính họ giúp cho hạt giống bén rễ sâu. Và đây là điểm rất đẹp của hành trình ba trăm năm mươi năm: công cuộc truyền giáo không dừng lại nơi những người đầu tiên đến gieo hạt; nó lớn lên khi người được đón nhận Tin Mừng biết trở thành người trao ban Tin Mừng.
5. NGƯỜI ĐƯỢC RAO GIẢNG TRỞ THÀNH NGƯỜI RAO GIẢNG
Ban đầu, các nhà truyền giáo đến từ phương xa. Nhưng nếu 350 năm sau chúng ta vẫn phải ngồi chờ các nhà truyền giáo ngoại quốc đến giảng cho mình, thì công cuộc truyền giáo ấy chưa thực sự trưởng thành. Điều đẹp nhất đã xảy ra: hạt giống bén rễ. Người Việt đón nhận Tin Mừng rồi chính người Việt trở thành người rao giảng Tin Mừng. Có các linh mục, tu sĩ, thầy giảng, giáo lý viên, thành viên Dòng Ba. Thánh Vinh Sơn Phạm Hiếu Liêm là một hình ảnh tiêu biểu: sinh ra trên đất Việt, được gửi sang Manila học tập, gia nhập Dòng, trở thành linh mục rồi trở về phục vụ quê hương. Người đã nhận hạt giống trở thành người gieo hạt.
Và câu chuyện tiếp tục mở rộng. Bởi lịch sử Đa Minh Việt Nam không phải chỉ là lịch sử của các giám mục và linh mục. Nếu chúng ta chỉ kể tên các vị ấy, chúng ta mới kể được một phần câu chuyện. Ai đã mở cửa nhà cho các thừa sai trốn? Ai đem cơm? Ai đưa đường? Ai dạy tiếng? Ai tập hợp tín hữu? Ai dạy giáo lý khi linh mục không thể đến? Ai gìn giữ đức tin trong gia đình? Ai tiếp tục cầu nguyện khi nhà thờ bị đóng cửa? Rất nhiều người trong số họ chẳng có tên trong sách sử, nhưng không có họ, có lẽ cũng chẳng có lịch sử.
Thánh Phanxicô Đỗ Văn Chiểu là một hình ảnh đẹp. Ngài không phải linh mục. Nhưng khi bị buộc bước qua Thánh Giá để được tự do, ngài từ chối. Trên đường ra pháp trường, chính người sắp chết lại quay sang an ủi những người đang khóc mình. Ai đang giảng ở đó? Một giáo dân. Không toà giảng, không micro, không bài soạn. Đời sống của ngài chính là bài giảng.
Điều này đưa chúng ta trở lại Gia đình Đa Minh hôm nay. Chúng ta không phải những nhóm đứng cạnh nhau: các cha một bên, tu huynh một bên, các nữ tu một bên, giáo dân một bên, thỉnh thoảng có dịp lễ thì gặp nhau chụp chung một tấm hình rồi gọi là “Gia đình Đa Minh”. Gia đình phải sâu hơn thế. Chúng ta là những cách sống khác nhau của cùng một đặc sủng. Người anh em giảng theo cách của người anh em. Người nữ tu giảng bằng đời sống và sứ vụ của chị. Đan sĩ giảng trong thinh lặng và chiêm niệm. Người giáo dân giảng giữa gia đình, công sở, trường học, bệnh viện, doanh nghiệp, khoa học, nghệ thuật và đời sống xã hội. Không ai thay thế ai.
Nhìn lại ba trăm năm mươi năm, lịch sử Đa Minh tại Việt Nam không chỉ là lịch sử của những cuộc hành trình từ phương xa đến, mà còn là lịch sử của một hạt giống đã bén rễ trong lòng dân tộc. Người được rao giảng trở thành người rao giảng; người được nâng đỡ đức tin lại trở thành người nâng đỡ đức tin cho người khác. Các thế hệ tiếp nối không chỉ thừa hưởng những ngôi nhà, những cơ sở hay những trang sử, nhưng còn nhận được một gia sản thiêng liêng: lòng yêu mến Chân Lý, đời sống cầu nguyện, tình huynh đệ và thao thức đem Tin Mừng đến cho con người. Chính gia sản ấy làm cho câu chuyện Phố Hiến không dừng lại ở năm 1676, nhưng tiếp tục sống động giữa chúng ta hôm nay.
Và người giáo dân không phải chỉ là những người đến “giúp các cha”. Nếu cứ nghĩ như thế, chúng ta đã làm nghèo đi ơn gọi của họ. Người giáo dân được Rửa Tội, được sai đi và có một ơn gọi giảng thuyết thực sự. Có những nơi một linh mục không bao giờ bước vào được nhưng người giáo dân hiện diện mỗi ngày: một phòng thí nghiệm, một công ty, một trường đại học, một cuộc họp kinh doanh, một gia đình không còn đi lễ, một nhóm bạn hoàn toàn xa lạ với Giáo hội. Vì vậy, tương lai của Gia đình Đa Minh không phải là người này làm thay người kia, nhưng là chúng ta học cách tin tưởng, lắng nghe và bổ túc cho nhau.
Gia đình Đa Minh không phải là một gia đình trong đó mọi người phải làm cùng một công việc, sống cùng một nếp sống hay suy nghĩ giống hệt nhau. Điều làm nên sự hiệp nhất không phải là sự đồng dạng, nhưng là cùng chia sẻ một đặc sủng và một sứ mạng. Người linh mục cần sự cộng tác và chứng tá của người giáo dân. Người giáo dân cần được nâng đỡ bởi đời sống cầu nguyện, học hỏi và đồng hành của các tu sĩ. Các nữ tu, bằng sự hiện diện và những công việc phục vụ rất phong phú, góp phần làm cho Tin Mừng đến gần với đời sống con người. Không ai là thành phần phụ thuộc, cũng không ai có thể tự nhận mình là toàn bộ Gia đình Đa Minh. Chúng ta cần nhau, không chỉ để tổ chức những ngày gặp gỡ, nhưng để cùng nhau sống và thực hiện sứ mạng giảng thuyết.
6. KHÔNG CHỈ CÓ NHỮNG “ANH HÙNG”
Nhắc đến các thánh tử đạo, đôi khi chúng ta kể chuyện các ngài hay quá đến mức cuối cùng chẳng ai dám bắt chước! Các ngài dường như không biết sợ, không mệt, không yếu đuối, không bao giờ sai. Còn nhìn lại mình thì thấy chẳng có hy vọng bao nhiêu. Nhưng lịch sử thật đẹp hơn thế.
Thánh Tôma Đào Đình Toán là một thầy giảng và thành viên Dòng Ba. Khi bị tra tấn quá đau đớn, có lúc ngài không chịu nổi và đã bước qua Thánh Giá. Ngài ngã. Một cú ngã thật, không phải chuyện được tô đẹp về sau. Nhưng điều đẹp nhất lại bắt đầu sau cú ngã ấy. Ngài được anh em nâng đỡ, được hòa giải, ăn năn và đứng dậy. Sau đó ngài can đảm tuyên xưng đức tin và trung thành cho đến chết.
Câu chuyện ấy làm cho sự thánh thiện trở nên gần chúng ta hơn. Thánh không phải là người chưa bao giờ ngã; thánh là người không quyết định nằm luôn ở chỗ mình đã ngã. Và xin để ý một chi tiết: ngài đứng dậy nhờ có người nâng đỡ. Điều ấy rất quan trọng cho Gia đình Đa Minh hôm nay. Cộng đoàn không thể chỉ là nơi dành cho những người mạnh, thành công, vui vẻ và lúc nào cũng nói “con ổn”. Phải có chỗ cho người đang mệt, cho người thất bại, cho người đang khủng hoảng, cho người đã phạm sai lầm nhưng muốn bắt đầu lại. Đôi khi một người anh em không cần thêm một bài giảng. Họ cần một người ngồi xuống bên cạnh.
7. “ANH EM” CŨNG LÀ MỘT BÀI GIẢNG
Tên của Dòng chúng ta rất hay: Dòng Anh Em Giảng Thuyết. Có hai chữ đứng trước chữ “Giảng Thuyết”: “Anh Em”. Có lẽ không phải tình cờ. Trước khi giảng cho người khác, chúng ta phải học sống với nhau. Bởi một cộng đoàn có thể giảng rất hùng hồn về hiệp thông, nhưng nếu bên trong đầy cạnh tranh, đố kỵ, lạnh nhạt thì người ta sẽ tin điều họ nhìn thấy hơn điều họ nghe thấy.
Cha Tế và cha Đậu khi ở chung trong nhà tù đã nâng đỡ nhau, giải tội cho nhau, cùng cầu nguyện và cùng chuẩn bị bước vào cái chết. Đó cũng là giảng thuyết. Ngày nay có lẽ chúng ta không bị nhốt chung trong một nhà tù. Nhưng có một nghịch lý khác: có thể sống chung một mái nhà mà rất xa nhau; biết lịch làm việc của nhau nhưng không biết tâm hồn nhau; gặp nhau ba lần mỗi ngày ở nhà cơm nhưng nhiều tháng không có một cuộc nói chuyện thật sự. Chúng ta thường hỏi: “Công việc thế nào?” Có lẽ thỉnh thoảng nên hỏi thêm: “Anh có bình an không?”
Có những cuộc khủng hoảng ơn gọi không bắt đầu vì người ta hết yêu Chúa, nhưng vì người ta quá cô đơn. Bởi vậy, muốn canh tân sứ vụ, phải canh tân tình huynh đệ. Một cộng đoàn vui tươi đã là một bài giảng. Một cộng đoàn biết tha thứ đã là một bài giảng. Một cộng đoàn nơi người yếu không bị bỏ lại đã là một bài giảng. Một Gia đình Đa Minh trong đó linh mục, tu huynh, nữ tu và giáo dân thực sự kính trọng nhau, lắng nghe nhau, cùng suy nghĩ và cùng làm việc, đó cũng là một bài giảng rất cần cho thời đại này. Và có lẽ đây chính là điều chúng ta có thể làm mà không cần thêm một ngân sách nào!
8. PHỐ HIẾN HÔM NAY Ở ĐÂU?
Bây giờ chúng ta thử đi một bước từ 1676 sang hôm nay. Ba trăm năm mươi năm đã trôi qua. Phố Hiến ngày xưa vẫn còn đó, nhưng “Phố Hiến” của sứ vụ hôm nay ở đâu? Tôi nghĩ có rất nhiều. Phố Hiến hôm nay có thể nằm ngay trên chiếc điện thoại trong túi chúng ta: một thế giới kỹ thuật số nơi hàng triệu con người gặp nhau, nói chuyện, tìm kiếm, yêu thương, cãi nhau, cô đơn và đặt những câu hỏi về ý nghĩa cuộc sống. Phố Hiến có thể là một người trẻ không còn thấy Giáo hội liên quan gì đến đời mình; một gia đình đang rạn nứt; một người đã bỏ nhà thờ hai mươi năm; một trí thức nghĩ rằng đức tin và lý trí không thể ngồi cùng một bàn; một người nghèo cảm thấy mình bị bỏ quên; một người thành đạt có mọi thứ nhưng đêm về không biết mình sống để làm gì; một người đang mang một vết thương với Giáo hội; một người không còn biết cầu nguyện nhưng vẫn âm thầm hỏi: “Nếu có Thiên Chúa, Người ở đâu?”
Đó là những Phố Hiến mới. Sau khi sống lại, Chúa Giêsu nói với các môn đệ: “Như Chúa Cha đã sai Thầy, thì Thầy cũng sai anh em” (Ga 20,21). Người không trao cho họ một bản đồ có sẵn mọi con đường; Người trao bình an, Thánh Thần và một sứ mạng. Trung thành với đặc sủng Đa Minh không có nghĩa là lặp lại từng phương pháp của thế kỷ XVII, nhưng là mang cùng một tình yêu đối với Chân Lý và con người đến những hoàn cảnh mà các vị đi trước chưa từng biết đến. Và có lẽ câu hỏi lớn của dịp 350 năm là: Chúng ta có dám đến đó không? Điều đáng lo nhất không phải là thế giới thay đổi quá nhanh. Điều đáng lo là thế giới đã đi đến những Phố Hiến mới, còn chúng ta vẫn đứng ở bến cũ và tự hỏi tại sao chẳng thấy ai đến. Truyền giáo không có nghĩa là chạy theo thời đại, nhưng truyền giáo luôn đòi hỏi phải biết con người đang ở đâu. Chúa Giêsu đã đến nơi con người đang sống. Thánh Đa Minh cũng vậy. Các vị thừa sai đến Phố Hiến cũng vậy. Và đến lượt chúng ta cũng phải như vậy.
Đối với Gia đình Đa Minh miền Bắc, những Phố Hiến mới ấy đang mở ra ngay trên vùng đất chúng ta sống. Người trẻ rời quê đi học, đi làm tại các thành phố hoặc khu công nghiệp. Nhiều gia đình phải sống xa nhau vì công việc. Những phương tiện truyền thông đem lại cơ hội nhưng cũng đặt ra thách đố cho đời sống đức tin. Các linh mục, tu huynh, nữ tu và giáo dân có thể cùng nhau tìm những cách thế mới để hiện diện, đồng hành, giáo dục đức tin và nâng đỡ con người. Không nhất thiết phải bắt đầu bằng những chương trình thật lớn. Có khi chỉ cần một nhóm học hỏi Lời Chúa, một cuộc gặp gỡ người trẻ, một hoạt động bác ái, một sáng kiến đồng hành với các gia đình, một sự hiện diện kiên nhẫn giữa những người đang cần được lắng nghe.
KẾT LUẬN – BA TRĂM NĂM MƯƠI NĂM TRƯỚC LÀ LƯỢT CÁC NGÀI, HÔM NAY LÀ LƯỢT CHÚNG TA
Thưa anh chị em trong Gia đình Đa Minh, chúng ta trở lại với ba hình ảnh ban đầu: một bước chân, một hạt giống và một gia đình. Ngày 7 tháng 7 năm 1676, có những bước chân đặt xuống Phố Hiến. Những con người ấy rồi cũng qua đời, nhưng hạt giống các ngài gieo không chết. Hạt giống ấy đi qua những năm tháng bách hại, nhà tù, các cuộc tử đạo và những giai đoạn tưởng như mọi sự có thể tan biến. Có những người gieo mà không bao giờ nhìn thấy mùa gặt. Nhưng hạt giống vẫn lớn lên.
Một ngày kia xuất hiện những linh mục Việt Nam, những tu sĩ Việt Nam, những thầy giảng, giáo lý viên, những thành viên Dòng Ba – Huynh đoàn; rồi các hội dòng nữ, các cộng đoàn và các thế hệ trẻ. Hạt giống nhỏ bé đã trở thành một cây có nhiều cành. Chúng ta có quyền vui, có quyền tự hào và nhất là phải tạ ơn. Nhưng xin đừng biến 350 năm thành một chiếc ghế thật đẹp để chúng ta ngồi xuống nghỉ. Kỷ niệm trong Kitô giáo luôn đẩy chúng ta về phía trước.
Có lẽ một trăm năm nữa, một thế hệ Đa Minh khác sẽ nhìn lại thời đại của chúng ta. Họ có thể không quan tâm lắm chúng ta đã tổ chức bao nhiêu lễ kỷ niệm hay xây bao nhiêu cơ sở. Họ sẽ muốn biết điều sâu hơn: thế hệ Đa Minh đầu thế kỷ XXI đã làm gì với ngọn lửa người đi trước trao lại? Chúng ta giữ cho ngọn lửa cháy, hay chỉ giữ chiếc đèn? Chúng ta đem lửa đi xa hơn, hay chỉ ngồi quanh nó để sưởi ấm cho mình?
Năm 1676, cha Thập và cha Cao không biết 350 năm sau sẽ có chúng ta. Các ngài chỉ biết một điều: mình được sai đi. Và các ngài đi. Các ngài gieo. Còn phần còn lại, Thiên Chúa làm. Hôm nay, chúng ta đang đứng trên chính miền đất mà những bước chân đầu tiên đã đặt xuống. Chúng ta không chỉ là những người thừa hưởng một lịch sử, nhưng còn là những người được trao trách nhiệm viết tiếp lịch sử. Từ Phố Hiến năm 1676 đến Gia đình Đa Minh miền Bắc hôm nay, sứ mạng ấy vẫn là một: chiêm niệm Chân Lý, sống tình huynh đệ và đem Tin Mừng đến cho mọi người.
Vì thế, từ nay, chúng ta không chỉ biết mình cùng thuộc Gia đình Đa Minh, mà còn phải học cách sống và hành động như một gia đình. Chúng ta không được gọi để lặp lại cuộc đời của các vị tiền nhân, nhưng để tiếp tục ngọn lửa mà các ngài đã trao lại. Ước gì khi các thế hệ mai sau nhìn về chúng ta, họ có thể nói: “Họ đã nhận được ngọn lửa. Họ đã không giữ cho riêng mình. Và họ đã trao nó lại cho chúng ta.”
Giuse Nguyễn Cao Luật, OP
