Từ một thực hành rất nhỏ – rửa sạch những chiếc vỏ hộp sữa – bài viết này mở ra một suy tư rộng hơn về căn tính con người trong các tương quan nền tảng. Bảo vệ môi trường, trong nhãn quan Nhân học thần học, không chỉ là một việc làm mang tính kỹ thuật hay ý thức xã hội, nhưng là một lối sống đức tin, nơi con người học lại cách làm người trước Thiên Chúa, trước tha nhân và trước công trình tạo dựng được trao phó.
Từ một chi tiết đời thường đến câu hỏi nhân học
Sau mỗi buổi học của các em nhỏ, những chiếc vỏ hộp sữa rỗng thường nằm lặng lẽ như một “dấu vết” rất bình thường của đời sống. Trước đây, chúng tôi thường bỏ chúng vào thùng rác mà không rửa sạch. Cho đến một hôm, một chị em trong cộng đoàn chia sẻ rằng vỏ hộp sữa bẩn sẽ khó tái chế và có thể gây ô nhiễm môi trường. Một vật dụng chỉ được sử dụng trong vài phút, nhưng nếu bị thải bỏ và xử lý tùy tiện, có thể tồn tại trong môi trường tự nhiên rất lâu, góp phần làm gia tăng gánh nặng cho “ngôi nhà chung”.
Từ chi tiết tưởng như nhỏ bé ấy, chúng tôi bắt đầu đặt câu hỏi: điều gì làm nên một hành vi “có trách nhiệm” của con người đối với công trình tạo dựng? Và nếu bảo vệ môi trường là một bổn phận, thì bổn phận ấy có liên hệ thế nào với căn tính con người trong nhãn quan Nhân học thần học?
Một thực hành nhỏ và cuộc giằng co nội tâm: từ thói quen đến hoán cải
Chúng tôi quyết định bắt đầu từ những chiếc vỏ sữa rỗng: rửa sạch, phơi khô và đem đến điểm thu gom tái chế. Khi nhìn những vỏ hộp được sắp xếp gọn gàng, sạch sẽ, chúng tôi cảm nhận một niềm vui rất giản dị: niềm vui của việc làm điều đúng dù nhỏ bé, và niềm vui của ý thức rằng hành động của mình không hoàn toàn vô nghĩa. Tuy nhiên, chính tại đây, một cuộc giằng co nội tâm cũng xuất hiện. Có lúc chúng tôi tự hỏi: làm như vậy “được gì”, khi hành động ấy dường như không tạo ra thay đổi đáng kể trước các vấn đề môi trường quá lớn? Đứng trước một vỏ sữa rỗng, có khi chúng tôi phân vân: bỏ qua cho tiện hay giữ lại để rửa sạch và tái chế? Giằng co ấy cho thấy một thực tế nhân học: trách nhiệm không chỉ là một quyết định lý trí, mà còn là một cuộc tập luyện lâu dài để chuyển hóa thói quen. Nói cách khác, bảo vệ môi trường không chỉ là “việc làm”, mà là một tiến trình hoán cải lối sống.
Trong tiến trình đó, đôi khi xuất hiện cả sự mệt mỏi và một dạng phẫn nộ âm thầm: khi chúng tôi cố gắng giữ gìn môi trường, vẫn còn nhiều người thờ ơ, thiếu ý thức, hoặc coi nhẹ vấn đề. Cơn giận ấy là thật. Nhưng chính nó cũng bộc lộ một nguy cơ: khi trách nhiệm bị thúc đẩy bởi bức xúc, hành động dễ trở nên nặng nề, chán nản và có thể dẫn tới buông xuôi. Chúng tôi nhận ra: điều cần thiết không phải là loại bỏ mọi cảm xúc, nhưng là định hướng cảm xúc bằng một lý do sâu hơn-lý do của tình yêu và của niềm tin. Nghĩ đến những thảm họa thiên nhiên, những cơn bão lũ đã lấy đi nhiều mái ấm trong năm qua, chúng tôi hiểu rằng trách nhiệm sinh thái không phải là khẩu hiệu. Đó là một chọn lựa cụ thể, có tính luân lý, và có ảnh hưởng thật trên đời sống con người.
Từ phản biện xã hội đến lập luận thực hành: “nhỏ” không đồng nghĩa với “vô nghĩa”
Đôi khi chúng tôi vẫn nghe những nhận xét kiểu: “Rửa vỏ sữa như vậy thì được gì, vừa mất công, mất sức, tốn thời gian.” Nhận xét ấy phản ánh một lối tư duy khá phổ biến: chỉ những gì “lớn” mới đáng làm. Nhưng chính thực tế đời sống lại cho thấy điều ngược lại: một hành vi nhỏ, nếu được lặp lại bền bỉ và được chia sẻ cộng đồng, sẽ tạo thành văn hóa. Về mặt thực hành, công việc sẽ bớt nặng khi được thực hiện trong tinh thần liên đới: một người làm có thể mất nhiều thời gian, nhưng hai người làm thì nhẹ hơn; nếu nhiều người cùng ý thức và chung tay, gánh nặng lại càng giảm. Và quan trọng hơn, cái “tốn thời gian” của một hành vi có trách nhiệm thường vẫn “nhẹ” hơn rất nhiều so với hậu quả dài lâu của việc thải bỏ vô trách nhiệm đối với môi trường. Từ đó, chúng tôi xác tín rằng mình làm việc này không phải để được khen ngợi, nhưng để sống đúng với lương tâm và để những hành động nhỏ, âm thầm ấy có thể trở thành một “dấu chỉ” gợi thức nơi người khác: gợi thức rằng ngôi nhà chung cần được gìn giữ bằng những chọn lựa cụ thể.
Từ môi trường đến người nghèo: liên đới như chiều kích không thể tách rời
Cuối năm, chúng tôi nhận được những thùng sữa từ chương trình thu gom vỏ sữa. Những thùng sữa ấy, đối với chúng tôi, không chỉ là thành quả vật chất, nhưng còn mang theo ký ức của những buổi chiều cúi xuống rửa vỏ hộp, và cả những lần mệt mỏi muốn bỏ cuộc rồi lại bắt đầu lại. Chúng tôi mang những thùng sữa ấy, cùng số tiền góp nhặt được, để thực hiện hoạt động bác ái ngay tại Sài Gòn. Thành phố này rực rỡ, năng động và giàu cơ hội, nhưng đồng thời cũng hàm chứa một nghịch lý: khoảng cách giữa “đủ đầy” và “thiếu thốn” có thể chỉ cách nhau vài con hẻm. Chúng tôi gặp những gia đình nghèo trong những căn chòi tạm bợ, xung quanh là nước và rác, môi trường ẩm thấp và bấp bênh. Đó không chỉ là nghèo vật chất, mà còn là nghèo về điều kiện sống, nghèo về sự an toàn và nghèo về tương lai.
Điều đánh động chúng tôi là: trong cái nghèo ấy vẫn có sự tử tế hiền lành. Và chúng tôi hiểu rằng điều quý giá mình mang đến không chỉ là sữa hay bánh, nhưng là sự hiện diện – một sự hiện diện nói với người khác rằng họ không bị bỏ quên. Như thế, hành trình “bảo vệ môi trường” không đóng khung trong chuyện rác thải, nhưng mở ra chiều kích nhân bản: liên đới với những con người dễ bị tổn thương.
Nhân học thần học: tái định vị con người trong bốn tương quan nền tảng
Dần dần, chúng tôi nhận ra điều trọng tâm không nằm ở chiếc vỏ sữa như một vật thể, mà nằm ở chính con người: con người là ai, và con người đang sống trong những tương quan nào? Trong nhãn quan Nhân học thần học, con người không hiện hữu như một cá thể khép kín, nhưng như một hữu thể tương quan-tương quan với chính mình, với tha nhân, với thiên nhiên và với Thiên Chúa.
Tương quan với chính mình
Khi chúng tôi phân loại rác thay vì vứt chung cho tiện, chúng tôi đang tập một thái độ nội tâm: sống chậm lại, ý thức hơn, và chịu trách nhiệm hơn. Trách nhiệm sinh thái, do đó, không chỉ là một kỹ năng, nhưng là một tiến trình giáo dục lương tâm: con người học nhìn thấy hậu quả hành động của mình và học thoát khỏi thói quen vô cảm.
Tương quan với thiên nhiên
Thiên nhiên không chỉ là “phông nền” cho đời sống con người, cũng không chỉ là nguồn lực để khai thác, mà là một thực tại mong manh có thể bị tổn thương. Khi con người tiết chế xả thải và trân trọng tái chế, con người thừa nhận rằng mình không đứng ngoài hay đứng trên thiên nhiên, nhưng đang sống “trong” và “cùng với” thiên nhiên, lệ thuộc vào thiên nhiên, và có trách nhiệm với thiên nhiên.
Tương quan với tha nhân
Ý thức sinh thái chân thật thường đi kèm với sự nhạy bén luân lý trong tương quan con người. Khi chúng tôi học tôn trọng thiên nhiên, chúng tôi cũng học tôn trọng con người: biết dừng lại, biết lắng nghe, biết quan tâm đến người yếu thế—không chỉ người nghèo vật chất, mà cả những người nghèo về sự nâng đỡ, nghèo về sự được nhìn nhận, nghèo về sự hiện diện. Một lối sống “tiêu thụ và loại bỏ” đồ vật rất dễ chuyển thành lối sống “đối xử như thể có thể thay thế” trong tương quan với con người. Ngược lại, khi học tôn trọng công trình tạo dựng, con người học lại cách cư xử nhân bản: liên đới, tiết độ và trung tín.
Tương quan với Thiên Chúa
Sau cùng, mọi tương quan quy tụ về tương quan nền tảng nhất: con người với Thiên Chúa. Trong ánh sáng đức tin, thế giới không phải là món đồ để “dùng rồi bỏ”, nhưng là quà tặng được trao phó. Con người không phải là chủ nhân tuyệt đối của tạo thành, nhưng là thụ tạo được mời gọi cộng tác với Đấng Tạo Hóa trong việc gìn giữ và chăm sóc công trình của Ngài. Vì thế, những hành vi sinh thái nhỏ bé-như phân loại rác, tái chế, giảm xả thải-có thể trở thành một dạng phụng vụ đời thường: một lời đáp trả âm thầm, không phô trương, trước tình yêu sáng tạo của Thiên Chúa.
Kết luận: bảo vệ môi trường như một lối sống đức tin và một chọn lựa nhân học
Từ trải nghiệm nhỏ với những chiếc vỏ sữa, chúng tôi hiểu rằng bảo vệ môi trường không chỉ là vấn đề kỹ thuật hay ý thức xã hội, nhưng là vấn đề nhân học thần học: con người đang chọn sống kiểu người nào, đang đặt mình ở đâu trong các tương quan nền tảng, và đang đáp trả thế nào trước quà tặng của công trình tạo dựng. Bảo vệ môi trường không phải là việc của một nhóm “có ý thức”, càng không phải là phong trào nhất thời. Đối với người tín hữu, đó là một cách sống đức tin giữa đời thường-nơi con người học lại cách làm người: biết chịu trách nhiệm, biết tiết độ, biết liên đới, và biết tôn trọng giới hạn của mình trước Thiên Chúa, trước tha nhân và trước thế giới được trao phó.
BVH Học viện SG
